Felix Romuliana

Felix Romuliana je kasnoantički lokalitet, na 11 kilometara od Zaječara (putem prema Paraćinu). To je rezidencija imperatora Gaja Valerija Galerija Maksimijana, koja je izgrađena na mestu vladarevog rođenja, ali i večnog počinka, odakle je uznesen među bogove. O zidinama njenog prastarog grada pisao je oduševljeno u 19.veku austrijski putopisac i arheolog Feliks Kanic. On je ostavio i značajne crteže bedema i kula. Godine 1953.započeta su arheološka istraživanja ovog terena. Prvo se mislilo da je reč o nekom rimskom vojnom logoru, ali je naš izuzetno arheolog Dragoslav Srejović, dvadesetak godina docnije, tvrdio da se radi o carskoj palati. To je potvrđeno 1984.godine, kad je pronađen natpis Felix Romuliana (Srećna Romulijana), što je naziv palate u čast Galerijeve majke, Romule.
Galerije je rođen oko 250.godine u istočnoj Srbiji (tada rimska provincija Priobalna Dakija). Otac mu je bio seljak. pa je u mladosti njegov sin, budući car i bog, čuvao stoku oko današnjeg sela Gamzigrad (otud i imperatov nadimak “Govedar”). Od pastira je postao odličan vojnik u rimskim legijama, pa ga je Dioklecijan posinio, učinio svojim savladarom, da bi ga na kraju proglasio za Cezara. Galerije je posebno postao popularan 298.godine, kada je sa svojom vojskom pobedio persijskog kralja Narseja. Po povratku iz Persije, slavljen je kao novi Romul, ili Aleksandar. Njegova majka Romula smatrana je smrtnicom koju je bog Jupiter zaveo da bi mu rodila sina junaka, poluboga, kao Heraklo. Slavljen kao spasitelj Rima, imperator je 305.ili 306.godine započeo gradnju velelepne palate u kojoj će dočekati kraj života i po smrti biti uzdignut do božanstva. Ali, završetak graditeljskog remek-dela nije dočekao. Teško je oboleo i 311.godine umro na putu za Sofiju.
Na brdu Magura, iznad palate, izvršena je apoteoza imperatora i njegove majke, koja je umrla između 303.i 305.godine. Brdo koje je smatrano za sveti breg otkriveno je prilikom arheoloških iskopavanja 1989.godine. Apoteoza je izvršena na ogromnoj lomači, u čijem središtu se nalazila voštana figura sa imperatorovim likom. Iznad lomače bio je kavez sa orlom, koji je pušten u nebo kad je plamen zahvatio odor. Ptica je oglašavala dolazak careve duše do svog božanskog oca. Na Maguri su pronađena dva carska mauzoleja, izgrađena za posmrtne ostatke imperatora i njegove majke.
Felix Romuliana zahvata prostor od 6,5 hekatara. Opasana je odbrambenim zidom od 20 kula, unutar kojih je carska palata. Glavna kapija je na istočnoj strani i ka njoj su okrenute fasade svih građevina unutar bedema.
Unutrašnjost utvrđenja podeljena je na južnu i severnu polovinu. U severnoj su dve raskošne palate sa dvoranama ukrašenim najlepšim mozaicima, freskama i skupocinim skulpturama. Između njih je mali hram sa žrtvenikom posvećen Velikoj majci bogova. Odaje u ovom delu imaju privatni i rezidencijalni karakter. U južnom delu su građevine javnog karaktera: hram posvećen Jupiteru, žitnica, terme, i druge radkošne zgrade čija se namena tačno ne zna.
Mozaici su remek-dela. Lepotom prevazilaze sve viđeno u najreprezentativnijim palatama toga doba. Kamenčići su u osam boja, sa 29 nijansi. Najlepši su “Dionis na gozbi”, “Lavirint” i “Venatori”, a čuvaju se u muzeju u Zaječaru. Bog Dionis je idol Galerijev, predstavlja mit o božanskom imperatoru (kakvim sebe smatra i Galerije). Lavirint asocira na Tezejevo izbavljenje od Minotaura uz Arijadninu pomoć, odnosno na beg od smrti izlaskom iz lavirinta. Venatori su carski lovci. Simbolično, oni predstavljaju spiritualni lov, to jest carsku moć i uzvišenost.
Velelepnu palatu Felix Romuliana ukrašavali su predmeti od ružičastog granita i zelenog porforita sa Peloponeza. Posebno je vredna izvajana Galerijeva glava od najtvrđeg egipatskog crvenog porfira sa trijumfalnom krunom i imitacijom lovorovog venca. Glava je pripadala statui koja je prikazivala vladara u natprirodnoj veličini, sa maketom Zemlje u ruci. Pronađene su i  sculpture Eskulapa i Herkula od mermera, kao i glava boginje Arijadne, sa prebačenom desnom rukom.
Svojim spoljašnjim izgledom dvorac u Gamzigradu podseća na Dioklecijanovu palatu u Splitu, dok enterijer i raspored građevina sliče arhitekturi Hadrijanove vile u Tivoliju.
stavljanjem Felix Romuliane na listu svetske baštine, palata nadomak Zaječara postaje njegov brend. Planira se da se kulturna dešavanja izmeste na otvoreni prostor ovog arheološkog bisera, čime će Srbija dobiti savršen umetnički sadržaj nalik na “Budvu – grad teatar” ili “Dubrovačke letnje igre”.